Một trong những nguyên nhân sâu xa khiến tôn giáo Bani của người Chăm thường bị gọi sai thành “Hồi giáo Bani” nằm ở cách tiếp cận lịch sử thiếu phân tầng: hễ thấy yếu tố Hồi giáo là quy toàn bộ hệ thống về Islam.
Cách nhìn này không chỉ đơn giản hóa lịch sử, mà còn xóa bỏ vai trò chủ thể của người Chăm trong việc lựa chọn, biến đổi và bản địa hóa yếu tố ngoại lai.
1. Người Chăm không “tiếp nhận Islam”, mà đối thoại với Islam
Từ thế kỷ XIII–XV, người Chăm có tiếp xúc với thế giới Hồi giáo thông qua:
● Thương nhân Ả Rập – Ba Tư – Mã Lai
● Hôn nhân chính trị – thương mại
● Giao lưu hàng hải Đông Nam Á
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh: Không có giai đoạn nào cho thấy xã hội Chăm Awal/Bani bị Islam hóa toàn diện theo mô hình Trung Đông.
Người Chăm:
● Không từ bỏ hệ thần linh bản địa
● Không xóa bỏ thờ tổ tiên
● Không giải thể mẫu hệ
● Không áp dụng Sharia làm luật xã hội
=> Đây là quá trình tiếp biến có chọn lọc, không phải cải đạo trọn vẹn.
2. Bản địa hóa là chủ động, không phải “sai chuẩn”
Trong nghiên cứu tôn giáo hiện đại, bản địa hóa (indigenization) là quy luật phổ quát, không phải ngoại lệ.
Ví dụ:
● Phật giáo vào Việt Nam trở thành Phật giáo Việt
● Ấn Độ giáo vào Chăm Pa trở thành Bàlamôn Chăm
● Islam vào Chăm Pa → được Chăm hóa, không sao chép nguyên bản
Việc cho rằng: “Bani khác Islam vì bị sai lệch” là một nhận định mang tính phán xét chuẩn mực, chứ không phải mô tả khoa học.
Bani khác Islam vì người Chăm muốn nó khác.
3. Sai lầm của lối tiếp cận Islam (lấy Islam làm trung tâm)
Nhiều công trình, vô tình hoặc hữu ý, tiếp cận Bani theo hướng:
● Lấy Islam chính thống làm chuẩn
● Xem Bani như một “ngoại biên”
● Đo mức độ “đúng Islam” của người Chăm
Đây là sai lầm phương pháp luận nghiêm trọng.
Bởi:
● Bani không tự định nghĩa mình là Islam
● Không vận hành theo thần học Islam
● Không hướng tới mục tiêu trở thành Islam
Đánh giá Bani bằng tiêu chí Islam cũng phi khoa học như, đánh giá tín ngưỡng thờ Mẫu bằng giáo lý Công giáo.
4. Khi học thuật vô tình trở thành công cụ đồng hóa
Một khi thuật ngữ “Hồi giáo Bani” được lặp đi lặp lại trong:
● Giáo trình
● Hồ sơ di sản
● Văn bản quản lý tôn giáo
● Truyền thông đại chúng
Thì học thuật không còn trung lập, mà bắt đầu:
● Tạo áp lực diễn giải lại nghi lễ
● Làm sai lệch nhận thức thế hệ trẻ
● Mở đường cho quá trình “chuẩn hóa” tôn giáo
Đây là dạng đồng hóa mềm, không dùng bạo lực, nhưng rất sâu và bền.
5. Bani trong cái nhìn nội sinh của người Chăm
Trong ý thức cộng đồng Chăm Awal/Bani:
● Bani là đạo của làng
● Là đạo gắn với tổ tiên
● Là đạo sống cùng đất, nước, mồ mả, tháp, nghĩa địa
Tu sĩ Bani không tồn tại như giáo sĩ truyền giáo, mà như người giữ nhịp đạo, nhịp làng, nhịp tổ tiên.
Đó là logic tôn giáo không thể diễn giải bằng khung Islam chính thống.
Kết luận
Hiểu đúng mối quan hệ giữa Bani và Islam là:
● Thừa nhận có giao thoa
● Nhưng khẳng định không đồng nhất
● Và tôn trọng quyền bản địa hóa của người Chăm
Bani không phải là Islam “không trọn vẹn”, mà là một con đường tôn giáo khác, được hình thành từ lịch sử, văn hóa và lựa chọn của chính cộng đồng Chăm.
Gọi đúng tên là bước đầu của tôn trọng. Hiểu đúng bản chất là nền tảng của công lý học thuật.
Leave a Reply