Trong ánh đèn dầu le lói của ngôi chùa làng An Nhơn, thầy tôi – Po Imâm Huệ, người già nhất bổn đạo trong làng – ngồi kiên nhẫn dạy các cháu trai những chữ Chăm – chữ Bani đầu tiên. Giọng thầy trầm ấm vang lên trong không gian thiêng liêng, từng âm tiết được phát âm rõ ràng, cẩn thận như người thợ kim hoàn đang chạm trổ từng chi tiết tinh xảo. Đó là hình ảnh mà tôi mãi không thể quên – hình ảnh của sự truyền đạt tri thức, của nền giáo dục truyền thống đậm đà bản sắc Chăm Bani. Nền Tảng Giáo Dục: Chùa Là Trường Học

Không giống như hệ thống giáo dục hiện đại với những ngôi trường lớn, lớp học rộng rãi, nền giáo dục truyền thống của người Chăm Bani gắn liền với chùa – nơi thiêng liêng nhất của cộng đồng. Chùa không chỉ là nơi thờ phụng, cầu nguyện mà còn là trường học, là nơi truyền đạt tri thức từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Mỗi buổi sáng sớm, khi sương còn phủ trắng xóa trên những con đường làng An Nhơn, các cậu bé Chăm Bani đã kéo nhau đến chùa. Các em mang theo lòng tôn kính và khát khao học hỏi. Không có sách vở bóng loáng, không có bảng đen phấn trắng, nhưng có những tấm bảng gỗ cũ kỹ, có tiếng giảng giải của các Po Acar và quan trọng hơn cả, có tấm lòng của những người thầy dành trọn cuộc đời để giữ gìn và truyền bá đạo pháp, tri thức cho thế hệ sau.

Vai Trò Của Po Imâm và Po Acar

Trong cộng đồng Chăm Bani, Po Imâm và Po Acar không chỉ là những nhà lãnh đạo tôn giáo mà còn là những nhà giáo dục tâm huyết. Họ là những người giữ gìn kho tàng tri thức của dân tộc – từ chữ viết, kinh sách, đến những bài học đạo đức, những câu chuyện giáo huấn về cách sống, cách làm người.

Po Imâm Huệ, người già nhất bổn đạo trong làng An Nhơn, là bậc thầy am hiểu sâu sắc về Kinh Thánh Bani, chữ Chăm truyền thống, luật tục đạo Bani, và đặc biệt là Sakawi – lịch pháp của người Chăm. Thầy thường nói: “Dạy chữ không chỉ là dạy cách đọc, cách viết. Dạy chữ là dạy con người hiểu được đạo lý, hiểu được trách nhiệm của mình với gia đình, với cộng đồng, với đức tin.” Vì vậy, mỗi buổi học tại chùa không đơn thuần là học thuộc lòng những câu kinh, những chữ Chăm. Đó còn là những bài học về lòng nhân ái, về sự khiêm tốn, về đức hiếu, về lòng trung thành với đạo pháp.

Tôi may mắn được làm Po Acar một thời, được đứng bên cạnh Po Imâm Huệ để học hỏi, để truyền đạt tri thức cho thế hệ sau. Những năm tháng ấy đã dạy tôi rất nhiều – không chỉ về Kinh Thánh, về chữ Chăm, mà còn về ý nghĩa của sự cống hiến, về trách nhiệm với cộng đồng. Dù tôi đã hoàn tục từ năm 2019, những bài học từ thầy Po Imâm Huệ, những kinh nghiệm khi làm Po Acar vẫn mãi đọng lại trong tôi, định hướng cách tôi sống và cách tôi nhìn nhận thế giới.

Tôi là học trò mà thầy rất yêu thương và truyền đạt rất nhiều. Thầy không giấu giếm gì, luôn sẵn lòng chia sẻ tất cả những gì thầy biết, từ những kiến thức sâu sắc nhất về Kinh Thánh đến những bí quyết tính lịch phức tạp. Thầy tin tưởng vào tôi, và niềm tin ấy đã thôi thúc tôi phải học hỏi thật nhiều, phải nỗ lực không ngừng để xứng đáng với tình thương của thầy.

Po Acar, với chiếc khăn Mâthem trắng tinh trên đầu, tượng trưng cho sự trong sạch và thánh thiện, là hình mẫu mà mỗi học trò hướng đến. Các thầy không chỉ dạy bằng lời mà còn dạy bằng chính cuộc sống, hành động của mình. Các thầy sống giản dị, chay tịnh, cống hiến hết mình cho cộng đồng. Và những bài học ấy, học trò không cần ghi chép mà tự khắc sâu vào tâm trí.

Sakawi – Nghệ Thuật Lịch Pháp Và Sự Truyền Đạt

Một trong những kiến thức quý giá nhất mà Po Imâm Huệ truyền đạt cho tôi là Sakawi – lịch pháp của người Chăm Bani. Đây là một môn học vô cùng phức tạp, đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về thiên văn, toán học, và các quy luật tự nhiên. Sakawi không chỉ đơn thuần là cách tính ngày tháng mà còn là cách hiểu về vũ trụ, về sự vận hành của trời đất, về mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên.

Mỗi lần đi họp Hội Đồng Sư Cả Bani, tôi thường có vinh dự được chở thầy đi. Những chuyến đi ấy không chỉ là nghĩa vụ của một học trò với thầy mà còn là cơ hội vàng để tôi được lắng nghe, được học hỏi. Trong các buổi họp, tôi được ngồi cùng và lắng nghe các thầy lớn tuổi – những bậc thông thái nhất của cộng đồng – trao đổi về phương thức tính lịch cho cộng đồng.

Họ bàn bạc kỹ lưỡng về việc xác định ngày bắt đầu tháng Ramâwan, ngày lễ Katé, và các nghi lễ quan trọng khác trong năm. Mỗi quyết định đều phải được tính toán cẩn thận, dựa trên quan sát thiên tượng, dựa trên các quy tắc lịch pháp truyền thống. Không có chỗ cho sự chủ quan hay sai sót, vì lịch không chỉ quy định thời gian sinh hoạt tôn giáo mà còn ảnh hưởng đến cả đời sống văn hóa, xã hội của cộng đồng.

Tôi ngồi đó, ghi nhớ từng câu nói, từng con số, từng phép tính. Po Imâm Huệ thường quay sang giải thích cho tôi những điểm phức tạp, giúp tôi hiểu rõ hơn về logic đằng sau mỗi quyết định. Thầy nói: “Con à, Sakawi là di sản của tổ tiên, là trí tuệ được tích lũy qua hàng nghìn năm. Nếu không học, không ghi nhớ, không truyền lại cho thế hệ sau, kiến thức này sẽ biến mất mãi mãi. Con phải học thật kỹ, phải hiểu thật sâu, để mai này có thể tiếp tục phục vụ cộng đồng.”

Nhờ những buổi họp ấy, nhờ sự hướng dẫn tận tình của Po Imâm Huệ và các bậc tiền bối, tôi học được khá nhiều kiến thức về Sakawi. Tôi học được cách quan sát mặt trăng, cách tính toán chu kỳ âm lịch, cách điều chỉnh lịch cho phù hợp với thực tế. Những kiến thức này không có trong sách vở, không có trong trường học. Chúng chỉ được truyền miệng, từ thầy sang trò, từ thế hệ này sang thế hệ khác, và chỉ những người thực sự tâm huyết mới có thể tiếp thu được.

Cống Hiến Sau Khi Hoàn Tục

Khi hoàn tục vào năm 2019, nhiều người nghĩ rằng tôi sẽ rời xa đời sống tôn giáo, rời xa những trách nhiệm với cộng đồng. Nhưng không, khát khao cống hiến cho cộng đồng Chăm vẫn mãnh liệt trong tôi. Tôi nhận ra rằng, dù không còn là Po Acar, tôi vẫn có thể đóng góp theo cách riêng của mình.

Với những kiến thức về Sakawi mà Po Imâm Huệ đã truyền đạt, tôi bắt đầu tính lịch và đăng lên mạng xã hội những sự kiện về ngày tháng Ramâwan, ngày lễ Katé, và các nghi lễ quan trọng khác trong cộng đồng Chăm. Trong thời đại công nghệ hiện đại, việc chia sẻ thông tin qua mạng xã hội giúp đồng bào Chăm ở khắp nơi – kể cả những người đang sinh sống xa quê hương – có thể cập nhật kịp thời về các sự kiện tôn giáo, có thể chuẩn bị cho các nghi lễ một cách chu đáo.

Mỗi khi tính lịch, tôi đều vô cùng cẩn thận, kiểm tra đi kiểm tra lại nhiều lần, thậm chí còn xin ý kiến của Po Imâm Huệ và các thầy khác để đảm bảo tính chính xác. Tôi hiểu rằng trách nhiệm này rất lớn – một sai sót nhỏ có thể ảnh hưởng đến hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn người trong cộng đồng. Nhưng tôi cũng cảm thấy hạnh phúc và tự hào khi được đóng góp theo cách này.

Nhiều cộng đồng Chăm đã gửi lời cảm ơn, nói rằng những thông tin tôi chia sẻ rất hữu ích, giúp họ không bỏ lỡ các dịp lễ quan trọng, giúp họ cảm thấy gắn kết hơn với cộng đồng dù đang ở xa. Những lời cảm ơn ấy là động lực lớn lao, khiến tôi càng thêm quyết tâm tiếp tục công việc này.

Chữ Viết: Chìa Khóa Mở Cửa Trí Tuệ

Chữ Chăm – Akhar Thrah – là báu vật của dân tộc, là di sản được lưu truyền qua biết bao thế hệ. Học chữ Chăm không hề dễ dàng. Mỗi nét chữ đều có nguồn gốc, ý nghĩa riêng. Po Imâm Huệ dạy học trò từng nét, từng chữ một cách kiên nhẫn, tỉ mỉ. Thầy am hiểu sâu sắc về chữ Chăm truyền thống, có thể giải thích nguồn gốc, cách dùng của từng chữ một cách rõ ràng, dễ hiểu.

Tôi nhớ những buổi chiều, các cậu bé ngồi thành hàng trong chùa làng An Nhơn, mỗi em cầm một tấm bảng nhỏ, lắng nghe Po Imâm Huệ đọc từng chữ. Các em phải lặp lại nhiều lần cho đến khi thuộc làu. Không có áp lực phải học nhanh, không có sự cạnh tranh gay gắt. Mỗi em học theo nhịp độ của mình, nhưng điều quan trọng là phải học với lòng thành kính, với sự tập trung tuyệt đối.

Sau khi học được chữ cái cơ bản, các em được học đọc Kinh Thánh Bani. Po Imâm Huệ am hiểu sâu sắc về Kinh Thánh, thầy giảng giải từng câu kinh với sự thấu đáo, giúp học trò không chỉ biết đọc mà còn hiểu được ý nghĩa sâu xa. Những câu kinh trong đạo Bani không chỉ là những lời cầu nguyện mà còn chứa đựng triết lý sâu sắc về cuộc sống, về vũ trụ, về mối quan hệ giữa con người với Thượng đế, với tổ tiên, với thiên nhiên. Qua việc học kinh, các em được mở mang tâm trí, hiểu được ý nghĩa của đời sống tâm linh.

Phương Pháp Truyền Đạt: Kết Hợp Lý Thuyết và Thực Hành

Giáo dục Chăm Bani không tách rời lý thuyết khỏi thực hành. Các em không chỉ học chữ, học kinh trong chùa mà còn được tham gia vào các nghi lễ, các hoạt động cộng đồng. Qua đó, các em học được cách cư xử, cách thực hiện các nghi thức tôn giáo một cách chính xác.

Trong tháng Ramâwan, các cậu bé được đưa đến chùa làng An Nhơn để tham gia lễ Abu Arham, lễ Laik Kalam. Đây không chỉ là dịp để các em được thụ hưởng phước lành mà còn là cơ hội để các em học hỏi, quan sát Po Imâm Huệ và các Po Acar thực hiện nghi lễ, học cách chuẩn bị đồ lễ, cách tụng kinh, cách cư xử trong không gian thiêng liêng.

Khi tôi còn làm Po Acar, tôi được Po Imâm Huệ hướng dẫn tận tình về cách thực hiện các nghi lễ, cách giải thích luật tục đạo Bani cho tín đồ. Thầy không chỉ dạy theo sách vở mà còn truyền đạt những kinh nghiệm thực tế, những tình huống cụ thể mà một Po Acar có thể gặp phải trong quá trình phục vụ cộng đồng. Nhờ đó, tôi có thể tự tin đảm nhận vai trò của mình, giúp đỡ cộng đồng trong các dịp lễ quan trọng.

Ngoài ra, các em còn được học những kỹ năng sống thông qua các câu chuyện kể. Po Imâm Huệ thường kể cho chúng tôi nghe những câu chuyện trong Kinh Thánh Bani, những truyền thuyết về tổ tiên, về những anh hùng, những bậc hiền nhân trong lịch sử Chăm. Qua những câu chuyện ấy, chúng tôi học được bài học về lòng dũng cảm, về sự khôn ngoan, về đức hy sinh, về tình yêu quê hương đất nước.

Giáo Dục Đạo Đức: Nền Tảng Của Con Người

Trong hệ thống giáo dục Chăm Bani, đạo đức luôn được đặt lên hàng đầu. Kiến thức quan trọng, nhưng đạo đức còn quan trọng hơn. Một người có học thức nhưng không có đạo đức thì không thể trở thành người tốt, không thể đóng góp cho cộng đồng.

Po Imâm Huệ, với sự am hiểu sâu sắc về luật tục đạo Bani, dạy học trò về “Năm Đức” cơ bản: Hiếu (hiếu thảo với cha mẹ), Trung (trung thành với đạo pháp và cộng đồng), Tín (giữ lời hứa, thành thật), Nghĩa (biết đền ơn đáp nghĩa), và Lễ (biết kính trọng người khác, giữ gìn phép tắc).

Mỗi ngày, trước khi bắt đầu buổi học, các em phải thực hiện nghi thức cúi chào thầy, cúi chào tổ tiên. Đây không chỉ là hành động hình thức mà là cách để các em học cách tôn trọng, biết ơn những người đã truyền đạt tri thức cho mình.

Truyền Thống Sư Trò: Gắn Kết Trọn Đời

Mối quan hệ giữa thầy và trò trong cộng đồng Chăm Bani không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức. Đó là mối quan hệ gắn kết trọn đời. Học trò tôn kính thầy như tôn kính cha, và thầy yêu thương học trò như con ruột.

Ngay cả khi đã trưởng thành, đã có gia đình, các học trò vẫn thường xuyên về chùa làng An Nhơn thăm Po Imâm Huệ, xin lời khuyên, xin sự chỉ dẫn khi gặp khó khăn trong cuộc sống. Po Imâm luôn sẵn sàng lắng nghe, chia sẻ, giúp đỡ. Đó chính là truyền thống “Nhất nhật vi sư, chung thân vi phụ” – một ngày làm thầy, suốt đời là cha.

Dù tôi đã hoàn tục từ năm 2019, tôi vẫn thường xuyên về thăm Po Imâm Huệ, vẫn xin lời khuyên từ thầy mỗi khi gặp vấn đề khó khăn trong cuộc sống. Thầy vẫn luôn đón tôi bằng nụ cười ấm áp, vẫn sẵn sàng chia sẻ sự thấu hiểu từ kinh nghiệm và trí tuệ của một người già nhất bổn đạo. Tôi biết ơn thầy vô cùng – không chỉ vì những gì thầy đã dạy tôi về Kinh Thánh Bani, về chữ Chăm, về luật tục đạo Bani, về Sakawi, mà còn vì những bài học sống mà thầy đã truyền đạt qua chính cách sống của thầy.

Po Imâm Huệ từng nói với tôi: “Con à, thầy không chỉ dạy con đọc, dạy con viết. Thầy còn dạy con cách sống, cách làm người. Khi thầy không còn nữa, con phải nhớ những lời dạy của thầy, phải sống sao cho xứng đáng với công ơn thầy đã dạy dỗ. Và quan trọng hơn, con phải truyền đạt lại những gì con đã học được cho thế hệ sau, để đạo pháp Bani mãi tồn tại.”

Những lời dạy ấy luôn đọng lại trong tâm trí tôi, thôi thúc tôi phải cố gắng hơn nữa, phải cống hiến nhiều hơn nữa cho cộng đồng.

Thách Thức và Sự Gìn Giữ Trong Thời Hiện Đại

Ngày nay, với sự phát triển của giáo dục quốc dân, các em nhỏ Chăm Bani đều được đi học ở trường học chính quy. Tuy nhiên, nền giáo dục truyền thống tại chùa làng An Nhơn vẫn được duy trì và được coi là vô cùng quan trọng. Các bậc cha mẹ hiểu rằng, trường học dạy con chữ, dạy kiến thức khoa học, nhưng chùa dạy con đạo đức, dạy con về căn cội, về bản sắc dân tộc.

Mỗi dịp cuối tuần, nghỉ hè, các em vẫn được cha mẹ đưa đến nhà Po Acar để học chữ Chăm, học Kinh Thánh Bani, học về truyền thống văn hóa. Đây là cách mà cộng đồng Chăm Bani gìn giữ bản sắc, đảm bảo rằng thế hệ trẻ không quên mất nguồn cội, không đánh mất văn hóa của mình trong dòng chảy hội nhập hiện đại.

Po Imâm Huệ, dù đã già yếu, vẫn không ngừng cống hiến, vẫn kiên nhẫn truyền đạt tri thức cho thế hệ trẻ. Và may mắn thay, nhiều bạn trẻ Chăm Bani ngày nay đã nhận thức được giá trị của nền giáo dục truyền thống, tự nguyện trở thành Po Acar, tiếp nối sứ mệnh cao cả của các bậc tiền bối như Po Imâm Huệ.

Còn tôi, dù đã hoàn tục, vẫn cảm thấy trách nhiệm của mình với cộng đồng, với nền giáo dục truyền thống. Tôi luôn sẵn sàng chia sẻ những gì mình đã học được từ Po Imâm Huệ, từ những năm tháng làm Po Acar, với thế hệ trẻ. Bởi vì tôi tin rằng, chỉ khi mỗi người trong chúng ta đều ý thức được trách nhiệm gìn giữ và truyền đạt, văn hóa Chăm Bani mới có thể tồn tại và phát triển mãi mãi.

Việc tính lịch và chia sẻ thông tin về các sự kiện tôn giáo trên mạng xã hội cũng là một cách hiện đại để gìn giữ truyền thống. Trong khi các thầy lớn tuổi như Po Imâm Huệ giữ vai trò nền tảng trong việc truyền đạt kiến thức, thế hệ trẻ như tôi có thể ứng dụng công nghệ để lan tỏa những kiến thức ấy rộng rãi hơn, tiếp cận được nhiều người hơn, đặc biệt là những đồng bào trẻ đang sống xa quê hương.

Giáo dục trong cộng đồng Chăm Bani không chỉ là việc truyền đạt kiến thức mà còn là việc truyền lửa – lửa của đức tin, lửa của tình yêu dân tộc, lửa của lòng hiếu thảo và trách nhiệm. Mỗi bài học, mỗi câu kinh, mỗi câu chuyện kể, mỗi phép tính lịch đều là những mảnh ghép tạo nên bức tranh toàn cảnh về một nền văn hóa phong phú, một cộng đồng đoàn kết và một con người Chăm Bani đầy tự hào về nguồn gốc của mình.

Khi nhìn lại, tôi thấy mình thật may mắn khi được học từ Po Imâm Huệ, khi được làm Po Acar một thời trong chùa làng An Nhơn, khi được chở thầy đi họp Hội Đồng Sư Cả Bani và được lắng nghe những trao đổi quý báu của các bậc tiền bối về Sakawi và các vấn đề tôn giáo khác. Những bài học từ thầy, những kinh nghiệm khi phục vụ cộng đồng không chỉ cho tôi kiến thức mà còn cho tôi một nền tảng vững chắc về đạo đức, về nhân cách. Và tôi tin rằng, dù thế giới có thay đổi thế nào, dù tôi đã hoàn tục, nền giáo dục truyền thống của người Chăm Bani – với những bậc thầy như Po Imâm Huệ – sẽ mãi mãi tồn tại, sẽ mãi là ngọn đuốc soi đường cho thế hệ mai sau.

Tình thầy trò, sự truyền đạt tri thức từ thế hệ này sang thế hệ khác, và khát khao cống hiến cho cộng đồng – đó chính là những giá trị cốt lõi làm nên sức mạnh của nền giáo dục Chăm Bani, giúp văn hóa dân tộc tồn tại và phát triển qua bao thế kỷ.

Nguyễn Ngọc Quỳnh