CHĂM BÀ NI HAY HỒI GIÁO BÀ NI? LÀM SAO ĐỂ THIÊN HẠ GỌI ĐÚNG TÊN MÌNH? [Bí kíp trả lời không mất lòng ai!]

Trong các cuộc gặp gỡ hay lễ hội, chỉ cần ai đó hỏi: ‘Thế rốt cuộc mình là Chăm Bà Ni hay Hồi giáo Bà Ni?’ thì trước sau gì cũng xảy ra giận hờn, cãi vã mất cả tình nghĩa.
Nếu bạn đang tìm cách để chấm dứt những cuộc tranh cãi không hồi kết và muốn “giành lại sự công nhận” đúng nghĩa cho danh xưng Bà Ni thì đây chính là bài chúng tôi viết dành riêng cho bạn.

Khi nói về bản sắc và định danh tên gọi của một nhóm người, việc đi trả lời câu hỏi “ai đúng, ai sai” chỉ đưa những cuộc tranh cãi đến ngõ cụt, không hồi kết mà thôi. Thay vào đó, chúng ta hãy tập trung vào các góc nhìn khác nhau của mỗi người để hiểu rõ hơn: sự khác biệt này cũng giống như việc một người thì cứ mãi giải thích thành phần của ly sinh tố, trong khi người kia chỉ đơn giản là muốn thưởng thức nó.

Góc nhìn của người trong cuộc (Chăm Bà Ni/ Awal): Đây là những người đang muốn thưởng thức ly sinh tố. Cái ly sinh tố ấy, sau khi xay nhuyễn và hòa quyện giữa nguyên liệu Hồi giáo (🍌chuối) và tín ngưỡng bản địa Chăm (🥟sầu riêng), đã trở thành một món mới toanh gọi là Bà Ni. Người trong cuộc không quan tâm đến thành phần của ly sinh tố nữa, mà tập trung vào cái thực thể mới vừa ra đời. Họ thưởng thức “HƯƠNG VỊ HIỆN TẠI” của ly sinh tố, trải nghiệm sự thiêng liêng và cảm nhận ý nghĩa của tôn giáo trong đời sống hàng ngày.

Góc nhìn của người ngoài cuộc: Đây là góc nhìn của các nhà nghiên cứu. Họ phân tích, mô tả QUÁ KHỨ của ly sinh tố. Họ nhìn ly sinh tố và thấy hai loại trái cây. Họ gọi đó là ‘Ly sinh tố chuối sầu riêng’ (Chăm Hồi giáo Bà Ni). Cách gọi này khô khan, mang tính học thuật, nhưng lại vô cùng giá trị để hiểu được quá trình hình thành và các yếu tố đã tạo nên tôn giáo Bà Ni. Nó đúng và cần thiết về mặt nghiên cứu.

Bạn thấy đấy, khi một người nói là “Chăm Bà Ni” và một người khác nói là “Hồi giáo Bà Ni”, cả hai ai cũng có cái lý của riêng mình. Việc tranh cãi ai đúng ai sai sẽ chỉ đi vào ngõ cụt. Nếu xét trên góc nhìn của mỗi bên, cuộc tranh luận này thực chất không còn là về đúng-sai, chỉ có ai mạnh hơn ai yếu hơn mà thôi.

🍹 BÍ KÍP TRẢ LỜI KHÔNG MẤT LÒNG AI!
Bạn sẽ nói với người đối diện bạn thế này: “À, chuyện tên gọi này cũng giống như mình đi phân tích nguyên liệu làm món ăn vậy đó bạn. Bạn nhìn vào nguồn gốc, lịch sử rồi gọi tên theo cách đó thì cũng có phần đúng thôi… Nhưng bạn cứ tưởng tượng nó giống như một ly sinh tố chuối🍌 pha với sầu riêng🥟 vậy. Ban đầu đúng là có chuối, có sầu riêng thật. Nhưng khi ông bà mình đã xay nhuyễn, hòa quyện chúng vào nhau qua mấy trăm năm rồi thì nó đâu còn là trái chuối hay trái sầu riêng riêng lẻ nữa. Nó đã trở thành một thức uống hoàn toàn mới, mang một HƯƠNG VỊ ĐỘC BẢN mà không nơi nào có được. Ông bà mình cũng giống như người chủ quán tâm huyết vậy, sau khi pha chế thành công, họ đã tự hào đặt cho món uống độc bản của mình một cái tên riêng: Đạo Bà Ni. Chứ đâu ai còn gọi tên theo từng nguyên liệu ban đầu nữa, đúng không bạn?
Và nếu bạn vẫn còn băn khoăn, mình lấy thêm một ví dụ rất gần gũi trong cuộc sống. Trên thị trường, các loại kem dưỡng ẩm có thể giống nhau đến 90% về thành phần cơ bản. Thế nhưng, mỗi thương hiệu đều đặt cho kem dưỡng ẩm một cái tên riêng biệt để khẳng định sự độc đáo của mình – bởi vì 10% còn lại chính là “công thức sáng tạo” độc quyền, là chất xám và tâm huyết mà chủ thương hiệu đã dốc sức tạo ra. Dù ai đó có nói cấu tạo của Bà Ni có 50% sự tương đồng với Hồi giáo, thì 50% còn lại chính là di sản vô giá của tín ngưỡng bản địa Chăm. Nếu một hũ kem chỉ cần 10% sáng tạo đã có tên riêng, thì một hệ tư tưởng mang đậm linh hồn dân tộc như Bà Ni lại càng xứng đáng được gọi bằng cái tên riêng biệt. Vì vậy, chúng mình gọi là Đạo Bà Ni (hoặc Awal) để tôn vinh sự độc đáo và lịch sự sáng tạo đó”. Đó là Bí Kíp Trả Lời Không Mất Lòng Ai!

Những người gọi tên “Hồi giáo Bà Ni” họ là người thích nói về thành phần, nguồn gốc. Người đó có thể gồm: một số bạn bè người thân của bạn, một số nhà nghiên cứu🔍, trong một số giấy tờ văn bản nhà nước nói riêng, những người sử dụng từ khóa “Hồi giáo Bà Ni” trong văn nói, văn viết nói chung.

Sẽ tuyệt vời và trọn vẹn biết bao nếu trong các bài viết, các nhà nghiên🔍 cứu mở lòng thêm một dòng chú thích nhỏ phía sau từ “Chăm Hồi giáo Bà Ni” trong bài viết, chẳng hạn như sau:
“Đây là góc nhìn của tôi với tư cách là người ngoài để phân tích, so sánh, tìm hiểu mối liên hệ giữa các tôn giáo nên tôi có sử dụng từ “Chăm Hồi giáo Bà Ni”, cộng đồng Chăm Bà Ni tự gọi tín ngưỡng của họ là Bà Ni và xem đó là một bản sắc độc đáo, khác biệt. Họ giải thích rằng…..” .

Chúng tôi luôn trân trọng tâm huyết của các nhà nghiên cứu🔍 khi tìm hiểu về văn hóa cộng đồng Chăm. Tuy nhiên, nếu một bài phân tích chỉ có góc nhìn từ bên ngoài chẳng khác nào một ly sinh tố thiếu đi mùi hương vốn có. Để bài nghiên cứu thực sự chạm đến trái tim độc giả, nó cần trở thành một bản hòa ca đầy tính đa thanh (Polyphony), nơi tiếng nói của nhà nghiên cứu và tiếng lòng của người dân (người trong cuộc) được vang lên bình đẳng, bổ sung cho nhau, giúp bản sắc tộc người hiện lên sống động và chân thực nhất. Nếu thiếu đi sự đa thanh này, bài nghiên cứu có nguy cơ trở thành một góc nhìn phiến diện, áp đặt và vô tình làm tổn thương đến cộng đồng mà bài viết đang tìm hiểu.

Chúng ta đã nói lúc nãy, khi một người nói là “Chăm Bà Ni” và một người khác nói là “Hồi giáo Bà Ni”, cả hai ai cũng có cái lý của riêng mình. Việc tranh cãi ai đúng ai sai sẽ chỉ đi vào ngõ cụt. Mà vấn đề nằm ở chỗ: Ai mạnh hơn, ai yếu hơn mà thôi. Tiếng nói📢 của ai mạnh hơn, vang xa hơn thì góc nhìn đó được chấp nhận rộng rãi hơn. Hiện nay, chúng ta thấy tiếng nói người ngoài cuộc vang xa hơn người trong cuộc. Minh chứng cho điều này là một số văn bản của nhà nước có sử dụng từ “Hồi giáo Bà Ni”.

Tại sao cái tên “Hồi giáo Bà Ni” này lại phổ biến?
Không phải vì nó là “sự thật đúng nhất” mà bởi vì những người tạo ra cái tên đó có sức mạnh. Họ là những nhà nghiên cứu có sách vở, có báo đài tivi, có bục giảng để lan truyền cái tên đó rộng rãi. Nên vô tình đã tạo thành một ‘thói quen suy nghĩ’ trong lòng số đông và khiến nhiều người tin theo đó là cách gọi duy nhất, là sự thật đúng nhất. Lúc này, họ có quyền định nghĩa người Chăm thuộc tôn giáo “Hồi giáo Bà Ni” hay “Bà Ni” là điều dễ hiểu.

Người Chăm Bà Ni làm thế nào để thay đổi “thói quen suy nghĩ” của số đông? có cách nào giúp tiếng nói📢 vang xa hơn?
Michel Foucault từng gợi mở rằng nơi nào có sự áp đặt, nơi đó tất yếu nảy sinh sự phản kháng. Nhưng sự phản kháng bền bỉ nhất không phải gồng mình tranh cãi đúng – sai, mà là sự kiến tạo nên những giá trị mới – tức là chúng ta hãy tự xây một cái đài phát thanh của mình, hát những bài hát của mình, kể những câu chuyện của mình. Khi những câu chuyện, bài hát của mình hay hơn, mọi người sẽ tự động chuyển kênh sang nghe mình.

Vậy là người trong cuộc (Chăm Bà Ni/ Awal) không cần phải gồng mình tranh cãi đúng – sai hay chỉ biết chờ đợi, xin phép họ đổi tên cho mình. Thật ra cộng đồng Chăm cũng đã có văn bản đề xuất đổi tên “Hồi giáo Bà Ni” sang “Bà Ni” nhưng vẫn chưa được phê duyệt. Dù đây là một sự phản kháng trực diện và đầy nỗ lực, nhưng lại vấp phải rào cản vì kết quả hoàn toàn phụ thuộc vào cái gật đầu của cấp có thẩm quyền (người ngoài cuộc) cũng giống như chúng tôi đề xuất các nhà nghiên cứu cần chú thích phía sau từ “Chăm Hồi giáo Bà Ni” trong bài viết nghiên cứu của họ (dù phụ thuộc vào người khác, nhưng cũng phải làm để những người có thẩm quyền phải chú ý đến mong muốn của người Chăm Bà Ni).

Để giành lại sự công nhận đúng nghĩa cho danh xưng “Bà Ni”, chúng ta cần chuyển sang tự xây một cái đài phát thanh của riêng mình tức là chúng ta không tập trung quá nhiều vào việc phản kháng cứng/trực diện nữa, như việc gửi đơn đề xuất thay đổi tên gọi. Mà dùng phản kháng mềm🌹 (Soft Resistance) tức là dùng sự đồng cảm và ví dụ dí dỏm (như ly sinh tố đã ví dụ) để người nghe tự giác “nhận ra sự vô lý” trong cách gọi của mình. Kết quả là sự thấu hiểu, chứ không phải sự đối đầu.

Trong nghệ thuật phản kháng mềm🌹, có một vũ khí rất sắc bén mượn từ giới kinh doanh, đó là Chiến lược tạo sự biệt hóa (Differentiation Strategy). Bạn hãy coi cái tên ‘Đạo Bà Ni’ như một thương hiệu cần được bảo vệ. Nếu một thương hiệu không có điểm nhấn, nó sẽ bị chìm nghỉm hoặc bị nhầm lẫn với các ‘ông lớn/thương hiệu’ khác.

Vì vậy, bước đi thông minh nhất không phải là cãi vã, mà là liên tục ‘khoe’ ra những đặc trưng độc bản – tức là những điểm văn hóa mà Bà Ni có nhưng các giáo luật chung của Hồi giáo trên thế giới hoàn toàn không có.

Ví dụ như: khi một người Kinh (Việt) hiểu được ví dụ “ly sinh tố chuối sầu riêng🍹”, họ không chỉ thay đổi cách gọi tên, mà họ còn thấu hiểu và trân trọng sâu sắc văn hóa của người Chăm Bà Ni. Bởi vì, sau khi nghe xong🍹 họ sẽ có suy nghĩ trong đầu như: “Bây giờ thì mình hoàn toàn hiểu tại sao người Chăm lại ‘tự ái’ khi bị gọi là Hồi giáo Bà Ni. Gọi như vậy là phủ nhận công sức sáng tạo của ông bà tổ tiên họ”.

Người Chăm Bà Ni hãy chủ động kể chuyện tại sao người Chăm Bà Ni kiêng heo🐷. Tuy nhiên, nếu người Chăm chỉ dừng lại ở việc kể chuyện thì chưa đủ. Có một ý tưởng thế này, hãy dùng “ngôn ngữ nghệ thuật” để kể chuyện. Các nghệ nhân có thể mã hóa truyền thuyết về 🐷 CÂU CHUYỆN LÒNG BIẾT ƠN (heo cứu/giúp vua/tổ tiên), thành những hoa văn kỷ hà tinh xảo trên các không gian sống trước (không phải không gian thờ tự) như: một góc trong nhà, hàng rào, cái cổng, cửa sổ, ghế đá, … Khi truyền thuyết 🐷 CÂU CHUYỆN LÒNG BIẾT ƠN này được mã hóa thành biểu tượng “nghệ thuật” và “sáng tạo” (nói nôm na là thay vì chỉ kể bằng miệng, mình khéo léo biến câu chuyện đó thành những hoa văn, họa tiết đẹp mắt; mà đã là cái đẹp, là nghệ thuật thì không ai có cớ gì để cấm đoán được) thì nó rất khó bị phủ nhận. Không ai có thể cấm một người thợ điêu khắc một hoa văn đẹp, và cũng không thể cấm một cộng đồng tự hào về truyền thuyết heo cứu/giúp vua (tổ tiên) của họ.
Một du khách hay một người láng giềng đi ngang qua/ghé chơi sẽ hỏi: Hoa văn này nghĩa là gì? bạn hãy trả lời: “Chào anh/chị, cái này là hình chú heo đó. Bên Bà Ni tụi em có chuyện ngày xưa heo🐷 cứu giúp tổ tiên nên để nhớ ơn, tụi em không ăn thịt heo mà còn khắc hình nó để trang trí, nhắc con cháu nhớ về lòng biết ơn thôi”. Lòng biết ơn heo sẽ thâm nhập vào tâm trí họ. Kết quả: Người khách đó đi ra với một niềm tin mãnh liệt rằng: “Đó là người Bà Ni, họ tuyệt vời và họ hoàn toàn khác với Hồi Giáo chính thống trên thế giới”.

Để làm được điều đó, chúng ta cùng nhau lan tỏa cái hay, cái đẹp của văn hóa Chăm đến mọi người. Hãy tự tin chụp ảnh với trang phục truyền thống, vào trang Lựu Hoàng Điệp để xem từ điển Chăm – Việt, đọc truyện, xem lời bài hát bằng tiếng Chăm Latinh/Akhar thrah, theo dõi Nguyễn Ngọc Quỳnh để tìm hiểu các nghi lễ Chăm Bà Ni cũng như thời gian tổ chức. Tích cực chia sẻ nhạc của Khuong Dong Saben Chau Vương Rock Champa People The Hood đến với bạn bè khắp nơi. Chính những giai điệu, con chữ, hình ảnh đẹp ấy là “cánh cửa” mở ra sự tò mò và yêu mến của mọi người đối với văn hóa Chăm.
Khi mọi người đã trót mê vẻ đẹp văn hóa Chăm và tò mò bước “vào nhà”, ngồi xuống phòng khách rồi, thì đây là cơ hội vàng để chúng ta khoe cái chất riêng của Chăm Bà Ni. Chẳng cần giáo điều hay thuyết giảng dài dòng, cứ dùng sự hiếu khách tự nhiên nhất: dọn ngay một mâm cơm ra đãi bạn. Mở lời giản dị thôi: “Đây là mâm cơm chuẩn vị của người Chăm Bà Ni tụi mình”. Và khi khách đảo mắt nhìn quanh rồi thắc mắc: “Ủa, sao mâm cơm ngon vậy mà không có thịt heo?”. Đúng lúc đó, câu chuyện về lòng biết ơn loài heo🐷 của người Chăm Bà Ni chúng ta mới chính thức bắt đầu…

Khi ở đâu cũng tràn ngập hình ảnh Bà Ni với những đặc trưng riêng, xã hội sẽ tự động coi đó là sự thật (nói nôm na là “mưa dầm thấm lâu”, khi một điều gì đó xuất hiện đủ nhiều, lặp đi lặp lại ở khắp mọi nơi thì dần dần người ta sẽ mặc định tin nó là đúng, là sự thật hiển nhiên mà không cần phải suy nghĩ hay thắc mắc nữa). Tiếng nói của người trong cuộc sẽ mạnh hơn, vang xa hơn tiếng nói của người ngoài cuộc. Chúng ta sẽ lật lại được tình thế từ đó tên “Bà Ni” sẽ được phổ biến. Dù việc này cần thời gian, nhưng cái gì đẹp và đúng đắn thì sớm muộn gì cũng sẽ được công nhận, các quy định giấy tờ rồi cũng sẽ phải thay đổi để theo kịp thực tế thôi.

Tóm lại là, sau bài này, lỡ có ai gọi nhầm là ‘Hồi giáo Bà Ni’ thì bạn đừng vội quạu nha! Cứ từ từ pha một ‘ly sinh tố🍹’ ra mời họ uống, đảm bảo ai cũng gật gù hiểu ra vấn đề thôi. Bởi suy cho cùng, vị chuối (🍌 Hồi giáo) vẫn nồng nàn ở đó, vị sầu riêng (🥟 bản sắc Chăm) vẫn đậm đà ở đó, nhưng chính bàn tay cha ông đã xay nhuyễn tạo nên một HƯƠNG VỊ ĐỘC BẢN, không thể lẫn vào đâu được. Và thực thể ấy xứng đáng được gọi bằng cái tên riêng: Bà Ni.

Mà thật ra, người Chăm chúng ta đâu chỉ có mỗi cái tên để khoe. Văn hóa Chăm chúng ta còn bao nhiêu thứ hay ho rực rỡ kìa. Chuyện lớn lao như quảng bá văn hóa thì để… làm từ từ.

Còn chuyện nhỏ nhẹ mỗi ngày là cứ rủ bạn bè khắp nơi: “Ê rảnh xuống quê tui chơi, coi múa Apsara, coi làm gốm, ăn bánh canh…(hành động rủ bạn bè – tương đương với việc bạn đang xây đài phát thanh)”. Khi người ta tới, thấy cái văn hóa chúng ta nó đẹp, nó sâu sắc quá, tự nhiên họ sẽ tìm hiểu thì chúng ta lại kể tiếp những câu chuyện về lòng biết ơn heo🐷, nói về ly sinh tố🍹 (bạn đang kể câu chuyện, nói về ly sinh tố – chính là lúc bạn đang phát đi tín hiệu từ ‘đài phát thanh’ của riêng mình). Không cần phải làm chuyên gia văn hóa mới bảo vệ được bản sắc đâu, cứ sống thật vui và tự hào là đủ rồi!.

Trong những ‘bí kíp’ trên, bạn ấn tượng nhất với ý tưởng nào? Đặc biệt là việc đưa hình tượng con heo vào nghệ thuật điêu khắc để kể câu chuyện về lòng biết ơn của người Bà Ni – bạn có nghĩ đây là một hướng đi khả thi? Hãy cho chúng tôi biết nhận xét của bạn nhé!

Quan Binh