I. MỘT DÂN TỘC – BA BỘ LỊCH BẢN ĐỊA
Người Chăm là một trong những dân tộc có chiều sâu lịch sử và hệ thống tri thức bản địa đặc sắc nhất trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Một trong những biểu hiện rõ nét nhất của sự phong phú đó chính là Chăm Lịch – hệ thống tính toán thời gian thuần bản địa, được người Chăm xây dựng, gìn giữ và trao truyền qua hàng thế kỷ, gắn liền với tín ngưỡng, nghi lễ và đời sống tâm linh của từng cộng đồng.
Điều ít người biết: cùng là người Chăm, nhưng hiện nay có ba bộ Chăm Lịch đang song song tồn tại:
Chăm Balamon (Ninh Thuận – Bình Thuận) – sử dụng Chăm Lịch gắn với hệ thống nghi lễ Bà La Môn bản địa hóa, có ảnh hưởng từ hệ lịch Saka của Hindu giáo nhưng đã được người Chăm hóa sâu sắc qua nhiều thế kỷ
Chăm Bani Ninh Thuận – sử dụng Chăm Lịch bản địa gắn với hệ thống nghi lễ Bani, được gìn giữ và trao truyền qua các thế hệ Po Gru tại Ninh Thuận
Chăm Bani Bình Thuận – cũng sử dụng Chăm Lịch bản địa, nhưng bộ lịch chậm hơn Ninh Thuận gần hai tháng, nghĩa là khi Chăm Bani Ninh Thuận đã bước sang năm mới, thì Chăm Bani Bình Thuận vẫn còn gần hai tháng nữa mới đến mùng 1
Cả ba bộ lịch đều là tài sản tri thức bản địa của người Chăm, không phải du nhập nguyên vẹn từ bên ngoài, mà đã được người Chăm hóa và kiến tạo qua hàng thế kỷ lịch sử. Chính vì vậy, khoảng chênh gần hai tháng giữa hai vùng Chăm Bani không phải là sai lệch, mà là dấu tích của một nền tri thức phong phú, mang trong mình những bí ẩn lịch sử chưa được giải mã hoàn toàn.
II. VẾT THƯƠNG TỪ LỊCH SỬ
Để hiểu tại sao Chăm Lịch lại phân tán như vậy, cần nhìn lại một sự kiện đau thương:
Trong một biến cố lịch sử đầu thế kỷ 19, toàn bộ kinh sách và tài liệu Chăm Lịch đã bị thiêu hủy. Đây không chỉ là mất mát về vật chất, mà là đứt gãy tri thức của cả một nền văn minh. Một kho tàng được tích lũy qua hàng nghìn năm, chỉ trong một biến cố lịch sử, đã biến mất gần như hoàn toàn.
Khi người Pháp đến Đông Dương, họ nhận ra giá trị của nền văn hóa Chăm và nỗ lực phục dựng lại những gì còn sót lại thông qua nghiên cứu văn khắc và bản thảo cổ. Những học giả tiêu biểu:
Abel Bergaigne – học giả tiếng Phạn người Pháp, người đặt nền móng nghiên cứu văn khắc Chăm từ cuối thế kỷ 19, mở ra cánh cửa hiểu biết về lịch sử và văn hóa Chăm cho thế giới học thuật.
Các chuyên gia EFEO (Viện Viễn Đông Bác cổ) – dày công thu thập, dịch thuật và phân tích hàng trăm văn khắc, bản thảo cổ để tái dựng các mốc thời gian và hệ thống Chăm Lịch
Tuy nhiên, dù nỗ lực đến đâu, việc phục dựng từ những mảnh vỡ không hoàn chỉnh không thể cho ra một bức tranh toàn vẹn. Mỗi vùng – Ninh Thuận và Bình Thuận, đã tự gìn giữ phần ký ức của mình theo cách riêng trong suốt thời gian kinh sách bị thất truyền. Khi ghép lại, hai mảnh ký ức không còn khớp nhau, và khoảng lệch gần hai tháng là bằng chứng rõ ràng nhất cho điều đó.
III. TẠI SAO THỐNG NHẤT LẠI KHÓ?
Câu hỏi tự nhiên đặt ra: Tại sao không thống nhất lại?
Đây là câu hỏi dễ đặt ra nhưng cực kỳ khó trả lời, vì có ít nhất ba lớp thách thức chồng lên nhau:
1. Thách thức tôn giáo, thiêng liêng không thể áp đặt
Chăm Lịch không chỉ là con số ngày tháng, mà là khung thời gian thiêng liêng quy định ngày cúng tế, ngày kiêng cữ, ngày hành lễ của cả cộng đồng. Thay đổi một ngày trong lịch không chỉ là thay đổi con số, mà là đảo lộn toàn bộ hệ thống nghi lễ đã được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đây là điều không một cộng đồng tín ngưỡng nào có thể chấp nhận một cách dễ dàng.
2. Thách thức thẩm quyền, ai có quyền quyết định?
Trong cộng đồng Chăm, người có thẩm quyền tối cao về lịch pháp là Po Gru (Chăm Bani) và Po Adhia (Chăm Balamon) – những bậc trưởng lão tôn giáo được cộng đồng trao quyền và tin tưởng tuyệt đối. Không một học giả, nhà nghiên cứu hay cơ quan nhà nước nào có thể thay thế vai trò đó. Thống nhất lịch pháp, nếu có, chỉ có thể đến từ sự đồng thuận nội bộ của chính các vị này.
3. Thách thức tri thức, không thể thống nhất điều chưa hiểu rõ
Đây là thách thức căn bản nhất: nguồn gốc thực sự của khoảng lệch gần hai tháng giữa Chăm Bani Ninh Thuận và Bình Thuận đến nay vẫn chưa được giải mã hoàn toàn. Liệu đây là hệ quả của việc phục dựng từ hai nguồn tư liệu khác nhau? Hay đây là sự khác biệt đã tồn tại từ trước khi kinh sách bị đốt? Chừng nào câu hỏi này chưa có lời giải, mọi nỗ lực thống nhất đều thiếu nền tảng học thuật vững chắc.
IV. HƯỚNG ĐI NÀO CHO TƯƠNG LAI?
Xin mạo muội đề xuất một lộ trình từng bước, có cơ sở để các học giả, trí thức và cộng đồng Chăm cùng suy ngẫm:
Bước 1 – Nghiên cứu trước, thống nhất sau
Ưu tiên đối chiếu toàn bộ văn khắc cổ và tài liệu EFEO còn lưu trữ tại Paris cùng các kho lưu trữ trong nước, nhằm truy tìm nguồn gốc của khoảng lệch hai tháng. Đây là bước nền tảng không thể bỏ qua, vì không thể thống nhất những gì chưa hiểu rõ căn nguyên.
Bước 2 – Đối thoại nội bộ, không áp đặt từ bên ngoài
Tạo không gian học thuật và tâm linh để Po Gru Bani Ninh Thuận, Po Gru Bani Bình Thuận và Po Adhia Balamon cùng ngồi lại, không phải để tranh luận đúng sai, mà để lắng nghe, chia sẻ và hiểu nhau. Đây là điều kiện tiên quyết để bất kỳ sự thống nhất nào có thể bền vững.
Bước 3 – Thống nhất phương pháp tính trước khi thống nhất ngày
Thay vì cố gắng chọn một ngày chung ngay lập tức, hãy hướng đến việc xây dựng một chuẩn tính Chăm Lịch có cơ sở khoa học, một khung phương pháp chung mà cả ba cộng đồng có thể đồng thuận, làm nền tảng cho các bước tiếp theo.
Bước 4 – Một ngày biểu tượng cho sự đoàn kết
Trong khi chờ đợi sự thống nhất lịch pháp đầy đủ, vốn cần nhiều thời gian và công sức, có thể chọn một ngày năm mới Chăm mang tính biểu tượng để người Chăm Balamon, Chăm Bani Ninh Thuận và Chăm Bani Bình Thuận đều có một thời điểm chung để hướng về nhau, dù mỗi cộng đồng vẫn giữ ngày lễ truyền thống riêng của mình.
V. SUY NGẪM CUỐI
Chăm Lịch bị đốt là vết thương của lịch sử, không phải lỗi của người Chăm hôm nay.
Khoảng lệch hai tháng giữa Chăm Bani Ninh Thuận và Bình Thuận không phải là sự sai lệch cần sửa chữa, mà là dấu tích của một nền tri thức bị gián đoạn, được mỗi vùng gìn giữ theo cách riêng qua bao thế hệ, trong hoàn cảnh khó khăn nhất.
Nhìn từ góc độ đó, ba bộ Chăm Lịch đang tồn tại hôm nay không phải là vấn đề cần giải quyết, mà trước hết là di sản cần được hiểu, trân trọng và nghiên cứu một cách nghiêm túc. Việc hiểu lại, phục dựng và tìm tiếng nói chung, đó là trách nhiệm và cũng là món quà mà thế hệ hôm nay có thể trao lại cho con cháu mai sau.
Bài toán Chăm Lịch, suy cho cùng, không phải bài toán về ngày tháng, mà là bài toán về bản sắc, ký ức tập thể và sự đoàn kết của cả một dân tộc.
Kính mời các học giả, nhà nghiên cứu và cộng đồng Chăm cùng thảo luận.
Leave a Reply