Tiếng nói học thuật, quyền lực diễn giải và sự im lặng bị áp đặt. Sau câu chuyện gọi sai tên “Hồi giáo Bani” một vấn đề sâu hơn cần được đặt ra: Ai đang nói về Bani? Và người Chăm có thật sự được nói về chính đạo của mình hay không?
1. Từ nghiên cứu đến “đại diện nói thay”
Trong nhiều thập niên, Bani thường được mô tả bởi:
● Nhà nghiên cứu ngoài cộng đồng
● Văn bản hành chính, quản lý
● Giáo trình tổng quát về tôn giáo
Ở đó, người Chăm Awal/Bani hiếm khi xuất hiện như chủ thể diễn giải, mà chủ yếu là đối tượng được mô tả. Khi người ngoài cộng đồng nói thay, việc lệch nghĩa không còn là khả năng, mà gần như là điều tất yếu.
2. Khi tu sĩ Bani bị đẩy ra ngoài diễn ngôn học thuật
Một nghịch lý tồn tại rất lâu nhưng ít được nhắc tới:
Tu sĩ Bani, những người nắm nghi lễ, lịch pháp, kinh văn, truyền khẩu, lại không được xem là nguồn tri thức học thuật.
Trong khi đó:
● Tư liệu viết bằng ngôn ngữ ngoài được ưu tiên
● Diễn giải từ khung Islam học được coi là “chuẩn”
● Tri thức sống của cộng đồng bị xem là “dân gian”
Đây không phải là thiếu sót ngẫu nhiên, mà là một cơ chế loại trừ tri thức bản địa.
3. Tôn giáo sống không thể bị nhốt trong khung văn bản
Bani là một tôn giáo sống, không phải tôn giáo của sách vở thuần túy.
Nó tồn tại trong:
● Nhịp hành lễ của làng
● Lịch Sakawi
● Nghĩa địa, mồ mả, tháp, đất đai
● Quan hệ giữa tu sĩ, phụ nữ, gia đình, cộng đồng
Nếu chỉ đọc Bani qua văn bản so sánh với Islam, ta sẽ bỏ lỡ phần quan trọng nhất: đời sống tôn giáo thực hành.
4. Hệ quả lâu dài: thế hệ trẻ học lại đạo mình qua lăng kính người khác
Khi thuật ngữ và khung diễn giải sai được lặp lại trong:
● Sách giáo khoa
● Hồ sơ di sản
● Truyền thông đại chúng
Thế hệ trẻ Chăm sẽ:
● Học lại đạo mình bằng khái niệm ngoại lai
● Dần xa rời cách hiểu của chính cộng đồng
● Ngộ nhận rằng đạo tổ tiên là “chưa đúng, chưa đủ”
Đây là đồng hóa nhận thức, diễn ra âm thầm nhưng sâu sắc.
5. Trả lại tiếng nói cho Bani là trả lại trật tự tri thức
Muốn tránh điều đó, cần một chuyển hướng căn bản:
● Công nhận tu sĩ Bani là chủ thể tri thức
● Đưa tiếng nói cộng đồng vào nghiên cứu và chính sách
● Xem tri thức truyền khẩu và nghi lễ là nguồn học thuật hợp lệ
Không phải để phủ nhận khoa học hiện đại, mà để làm cho khoa học trở nên công bằng hơn.
Bani đã bị nói thay quá lâu
Vấn đề của Bani không chỉ là bị gọi sai tên.
Vấn đề sâu hơn là bị nói thay quá lâu.
Một tôn giáo chỉ thực sự được tôn trọng khi:
● Được gọi đúng tên
● Được hiểu đúng logic
● Và được chính cộng đồng nói lên tiếng nói của mình
Khi người Chăm được nói về Bani bằng tiếng nói của chính mình, đó không chỉ là thắng lợi của một cộng đồng, mà là thắng lợi của học thuật tử tế.
Leave a Reply