Vấn đề thuật ngữ, quyền tự định danh và công lý tri thức. Sau khi nhìn lại quá trình giao thoa lịch sử giữa Bani và Islam, một câu hỏi học thuật cần được đặt ra nghiêm túc hơn: Ai có quyền định danh một tôn giáo? Và định danh đó phục vụ tri thức hay phục vụ quyền lực diễn giải?
1. Thuật ngữ không trung lập như ta tưởng
Trong khoa học xã hội, thuật ngữ không chỉ là “tên gọi”, mà là khung tư duy.
Khi gọi Bani là “Hồi giáo Bani”, ta đã vô thức:
● Đặt Islam ở vị trí trung tâm
● Đẩy Bani vào vai trò phụ thuộc
● Ngầm giả định một trục tiến hóa: Islam chuẩn → Bani lệch chuẩn
Đây không phải là mô tả, mà là phán đoán ẩn. Một thuật ngữ sai có thể làm lệch cả một hệ thống diễn giải, từ nghiên cứu, giảng dạy đến chính sách văn hóa.
2. Quyền tự định danh, nguyên tắc cơ bản của nhân học hiện đại
Nhân học và tôn giáo học đương đại thừa nhận một nguyên tắc cốt lõi:
Cộng đồng có quyền định nghĩa chính mình.
Người Chăm Awal/Bani:
● Không tự gọi mình là Muslim
● Không xem đạo mình là một nhánh của Islam
● Không có khái niệm “trở thành Islam đúng chuẩn”
Vậy việc gán nhãn “Hồi giáo Bani” thực chất là định danh từ bên ngoài, đi ngược lại tinh thần nghiên cứu nội sinh (emic perspective).
3. Bani vận hành theo logic tôn giáo khác Islam
Nếu đặt Bani và Islam cạnh nhau một cách trung thực, sẽ thấy sự khác biệt mang tính cấu trúc, không phải tiểu tiết:
● Bani gắn với chu kỳ làng, tộc, tổ tiên
● Islam gắn với cộng đồng tín đồ siêu địa phương (ummah)
● Bani dung hợp âm – dương, nam – nữ, Awal – Ahiér
● Islam nhấn mạnh nhất thần luận và chuẩn mực luật định
● Bani xem nghi lễ là nhịp sống cộng đồng
● Islam xem nghi lễ là nghĩa vụ cá nhân trước Thượng đế
Hai hệ thống này không nằm trên cùng một trục để so sánh đúng, sai.
4. Nguy cơ “thuộc địa hóa tri thức” trong nghiên cứu tôn giáo
Khi các khung lý thuyết ngoại lai được áp đặt mà không điều chỉnh theo bối cảnh bản địa, học thuật có thể trở thành:
● Công cụ diễn giải thay cho cộng đồng
● Nền tảng cho chính sách quản lý sai lệch
● Áp lực đồng hóa văn hóa – tôn giáo
Đây là dạng thuộc địa hóa tri thức, tinh vi hơn thời thực dân, nhưng hậu quả lâu dài hơn.
5. Cần một cách tiếp cận mới: Bani học (Bani Studies)
Đã đến lúc cần:
● Tách Bani ra khỏi khung Islam học
● Xây dựng ngành nghiên cứu Bani như một hệ thống độc lập
● Lấy tu sĩ, nghi lễ, lịch pháp, truyền khẩu Chăm làm trung tâm
Không phải để phủ nhận giao thoa, mà để đặt giao thoa đúng chỗ.
Bani cũng không cần được “bảo vệ như một Islam yếu”.
Bani không cần được “chỉnh cho giống Islam”.
Bani cũng không cần được “bảo vệ như một Islam yếu”.
Điều Bani cần là:
● Được gọi đúng tên
● Được nghiên cứu bằng khung phù hợp
● Và được tôn trọng như một hệ thống tín ngưỡng hoàn chỉnh
Trong học thuật, gọi sai tên là sai ngay từ điểm xuất phát. Và trong trường hợp này, sửa lại tên gọi không phải là chuyện ngôn từ, mà là phục hồi công lý tri thức cho một cộng đồng.
Leave a Reply