Lịch sử không ai phủ nhận: người Chăm đã trải qua hàng thế kỷ giao thoa với nhiều nền văn hóa và tôn giáo khác nhau. Nhưng chính trong hành trình đó, tổ tiên chúng tôi đã không hòa tan, các ngài đã chủ động chắt lọc, chuyển hóa và tạo dựng nên một hệ thống tín ngưỡng riêng biệt: đạo Bani.
Bani có hệ thống tu sĩ riêng, nghi lễ riêng, lịch pháp riêng và quan niệm thờ phụng riêng, không giống với Hồi giáo chính thống ở bất kỳ quốc gia nào trên thế giới. Đây không phải là quan điểm của một nhóm người, mà là thực tế đã được nhiều nhà nghiên cứu văn hóa, dân tộc học ghi nhận qua nhiều thập kỷ.
Vậy thì tại sao chúng tôi lại đang bị gọi nhầm tên?
Trên nhiều loại giấy tờ hành chính hiện nay, cộng đồng Chăm Bani bị ghi là “Hồi giáo Bani”, hoặc bị xếp chung vào nhóm “Chăm theo Hồi giáo”. Một số văn bản còn gán tháng Ramadan, một thực hành đặc trưng của Islam, vào lịch sinh hoạt tín ngưỡng của chúng tôi, dù cộng đồng Bani không thực hành Ramadan theo đúng nghĩa Hồi giáo.
Với người ngoài, đây có thể chỉ là vấn đề hành chính, dễ bỏ qua. Nhưng với người Chăm Bani, đây là vấn đề căn tính, và nó đang gây ra những hệ lụy thực tế:
Thứ nhất, khi giấy tờ nhà nước ghi sai, thế hệ trẻ lớn lên trong sự mơ hồ về chính đạo của mình.
Thứ hai, cộng đồng bên ngoài hiểu nhầm về bản chất tín ngưỡng Bani, dẫn đến những kỳ thị hoặc đòi hỏi không phù hợp.
Thứ ba, theo thời gian, khi tên gọi sai được lặp lại đủ nhiều trong hệ thống chính thức, ranh giới văn hóa sẽ dần bị xóa mờ, không phải bằng cưỡng bức, mà bằng sự lãng quên có hệ thống.
Điều chúng tôi cần không phải là đặc quyền, mà là sự công nhận đúng đắn
Cho đến nay, chưa có một cuộc tham vấn chính thức nào được tổ chức để hỏi chính cộng đồng Chăm Bani: Các bạn có chấp nhận tên gọi “Hồi giáo Bani” không? Các bạn muốn được gọi như thế nào?
Chúng tôi không yêu cầu điều gì quá lớn. Chúng tôi chỉ đề nghị ba việc cụ thể:
Một là, thống nhất sử dụng tên gọi “Bani” hoặc “đạo Bani” trong các văn bản hành chính, thay vì “Hồi giáo Bani” hay các cách gọi gây nhầm lẫn khác.
Hai là, tổ chức các buổi hội thảo, đối thoại có sự tham gia thực chất của chức sắc, trí thức và đại diện cộng đồng Chăm Bani, không chỉ nói về họ, mà nói cùng họ.
Ba là, đưa nội dung về đặc trưng văn hóa, tín ngưỡng Bani vào chương trình giáo dục và tài liệu truyền thông địa phương, để thế hệ sau hiểu đúng về di sản của mình.
Một cái tên – không chỉ là chữ viết
Người Chăm Bani hôm nay không đối đầu với bất kỳ tôn giáo hay cộng đồng nào. Chúng tôi sống hòa thuận với người Chăm Islam, với người Kinh, với tất cả các dân tộc anh em. Nhưng sự hòa thuận đó không có nghĩa là chúng tôi phải đánh mất tên gọi của mình.
Một cái tên đúng là nền tảng của mọi sự hiểu biết. Khi tên gọi bị ghi sai trong hệ thống chính thức, đó không còn là chuyện ngữ nghĩa, đó là chuyện một cộng đồng đang dần bị hiểu nhầm ngay trên mảnh đất của tổ tiên mình.
Chúng tôi tha thiết mong được lắng nghe, không phải để tranh luận, mà để cùng tìm ra cách gìn giữ một di sản văn hóa đang cần được bảo vệ đúng nghĩa.
Bài viết thể hiện tâm tư và nguyện vọng của cộng đồng Chăm Bani. Mọi ý kiến đóng góp và đối thoại đều được trân trọng.
Leave a Reply