Nhìn từ quan niệm đa thần và độc thần, trong tinh thần tôn trọng và hiểu biết
Trong tiến trình lịch sử Đông Nam Á, tôn giáo Bani của người Chăm và Hồi giáo Islam chính thống tuy có một số điểm giao thoa bề ngoài do tiếp xúc lịch sử, nhưng bản chất tín ngưỡng và hệ tư tưởng tôn giáo lại khác nhau căn bản.
Việc phân biệt ở đây không nhằm đối lập hay phủ nhận nhau, mà để trả lại đúng vị trí lịch sử, văn hóa cho mỗi hệ thống tín ngưỡng, giúp cộng đồng hiểu đúng và tôn trọng lẫn nhau.
Bani – Hệ thống tín ngưỡng đa thần bản địa hóa của người Chăm
Tôn giáo Bani là một hệ thống tín ngưỡng bản địa, hình thành trên nền tảng:
Tín ngưỡng đa thần cổ Chăm
Ảnh hưởng Bàlamôn – Hindu giáo
Sự tiếp biến chọn lọc một số yếu tố Hồi giáo trong lịch sử
Trong thế giới quan Bani:
Không tồn tại duy nhất một Thượng đế tuyệt đối, mà là một hệ thống nhiều đấng thiêng: thần nam, thần nữ, tổ tiên, các Po, cùng những lực lượng siêu nhiên gắn với đất, nước, núi, tháp, làng xóm.
Po Allah được nhìn nhận như một đấng thiêng tối cao trong tổng thể đa thần, chứ không phải Độc Thần tuyệt đối theo giáo lý Islam.
Thờ cúng tổ tiên là trụ cột đạo lý, gắn chặt với mẫu hệ, huyết thống và cộng đồng làng.
Nghi lễ Bani mang tính âm – dương, nam – nữ, trần – thiêng, phản ánh triết lý hài hòa của văn hóa Chăm.
=> Bani không phủ nhận các thần khác, cũng không phủ nhận tổ tiên. Đạo tồn tại để giữ cân bằng giữa con người, cộng đồng, thế giới thiêng.
Islam – Tôn giáo độc thần tuyệt đối
Hồi giáo Islam là tôn giáo độc thần nghiêm ngặt, được xây dựng trên nguyên lý cốt lõi:
Chỉ có một Thượng đế duy nhất là Allah
Không chấp nhận bất kỳ hình thức thờ phụng nào khác ngoài Allah
Trong Islam:
Mọi hình thức đa thần (shirk) đều bị xem là trái giáo lý.
Không thờ cúng tổ tiên, không có trung gian thần linh.
Đức tin đặt hoàn toàn vào Allah, Kinh Qur’an và giáo luật Sharia.
Nghi lễ mang tính chuẩn hóa toàn cầu, không phụ thuộc văn hóa bản địa.
=> Islam hướng đến sự thống nhất tuyệt đối của đức tin, vượt qua ranh giới dân tộc và văn hóa.
Sự khác biệt cốt lõi: Không chỉ là nghi lễ, mà là hệ tư tưởng
● Bản chất
Bani: Tín ngưỡng bản địa
Islam: Tôn giáo toàn cầu
● Quan niệm thần linh
Bani: Đa thần
Islam: Độc thần tuyệt đối
● Tổ tiên
Bani: Thờ cúng là bổn phận đạo lý
Islam: Không thờ cúng tổ tiên
● Vai trò văn hóa
Bani: Gắn chặt với dân tộc Chăm
Islam: Vượt qua biên giới văn hóa, dân tộc
● Nghi lễ
Bani: Linh hoạt, mang dấu ấn bản địa
Islam: Chuẩn hóa theo giáo luật
● Mục tiêu
Bani: Hài hòa cộng đồng, con người,thế giới thiêng
Islam: Thuần nhất đức tin vào một Thượng đế duy nhất
Tôn trọng khác biệt, tránh đồng nhất sai lệch
Việc gọi Bani là “Hồi giáo Bani” dễ dẫn đến hiểu sai:
Làm mờ nhạt tính đa thần và bản địa của Bani
Đặt cộng đồng Chăm Bani dưới thước đo giáo lý Islam chính thống
Gây ra những xung đột văn hóa không cần thiết
=> Bani không phải là Islam chưa hoàn chỉnh, mà là một hệ thống tín ngưỡng riêng biệt, tồn tại hợp pháp và bền vững trong không gian văn hóa Chăm hàng trăm năm.
Hiểu để tôn trọng, phân biệt để cùng tồn tại
Việc phân biệt Bani và Islam:
Không nhằm phủ nhận giá trị của Islam
Không nhằm tuyệt đối hóa Bani
Mà để mỗi tôn giáo được nhìn nhận đúng bản chất của mình
Hiểu đúng khác biệt là nền tảng để:
Tôn trọng lẫn nhau
Tránh áp đặt niềm tin
Bảo vệ sự đa dạng tín ngưỡng của nhân loại
Đa dạng không làm suy yếu đức tin, mà làm phong phú đời sống tinh thần của con người.
Leave a Reply