Trong quá trình bảo tồn và phục hồi tiếng Chăm, một câu hỏi thường xuyên được đặt ra là: nên viết tiếng Chăm bằng chữ Latin hay tiếp tục sử dụng Akhar Thrah?
Đây không phải là một câu hỏi đơn giản. Chữ Latin có những ưu điểm rất rõ ràng, đặc biệt là khả năng tiếp cận đối với người đã quen với bảng chữ cái Latin. Tuy nhiên, Akhar Thrah cũng có những giá trị và lợi thế riêng, đặc biệt trong việc xây dựng một hệ thống chữ viết thống nhất và phát triển đời sống của tiếng Chăm trong môi trường số.
Theo tôi, câu trả lời không nhất thiết phải là chọn một và loại bỏ một. Tiếng Chăm nên tiếp tục phát huy Akhar Thrah như hệ chữ viết nền tảng, đồng thời sử dụng Latin/Rumi như một công cụ hỗ trợ tiếp cận.
- “Khó đọc” có nhất thiết là do Akhar Thrah khó?
Một trong những lý do thường được đưa ra để đề xuất viết tiếng Chăm bằng Latin là: người Chăm hiện nay khó đọc Akhar Thrah.
Điều này đúng ở một mức độ nhất định. Có những người từng học Akhar Thrah nhưng sau khi học xong lại rất ít có cơ hội sử dụng. Không có sách để đọc, không có bài viết trên Internet, không có môi trường giao tiếp bằng chữ viết thì khả năng đọc sẽ nhanh chóng mai một.
Nhưng ở đây cần phân biệt hai vấn đề:
Một hệ chữ khó học và một hệ chữ ít được sử dụng không phải là cùng một vấn đề.
Bất kỳ hệ chữ nào cũng cần thực hành thường xuyên để trở nên quen thuộc. Người học tiếng Việt cũng vậy. Nếu một người biết bảng chữ cái nhưng trong nhiều năm không đọc tiếng Việt, tốc độ đọc của họ chắc chắn sẽ giảm.
Vì vậy, việc một bộ phận người Chăm hiện nay đọc Akhar Thrah chưa thành thạo chưa đủ để kết luận rằng Akhar Thrah không phù hợp.
Có thể vấn đề lớn hơn nằm ở chỗ chúng ta chưa tạo đủ môi trường để người Chăm sử dụng Akhar Thrah hằng ngày.
- Vấn đề lớn nhất của Akhar Thrah hiện nay có lẽ là thiếu nội dung
Nếu lên Internet và tìm kiếm tiếng Chăm, chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy một vấn đề: lượng nội dung tiếng Chăm được viết bằng Akhar Thrah còn quá ít.
Đây là một nghịch lý.
Muốn người Chăm đọc được Akhar Thrah thì phải có nội dung để họ đọc. Nhưng vì ít người đọc được nên lại ít người viết. Ít người viết lại khiến lượng nội dung càng ít.
Nếu vòng lặp này tiếp tục, Akhar Thrah sẽ ngày càng ít xuất hiện trong đời sống hiện đại.
Ngược lại, nếu chúng ta tạo ra thật nhiều nội dung bằng Akhar Thrah — bài viết, truyện, tin tức, kiến thức, từ điển, tài liệu giáo dục, nội dung văn hóa, Wikipedia, website, mạng xã hội… — thì người trẻ sẽ có nhiều cơ hội tiếp xúc với nó hơn.
Khi tiếp xúc thường xuyên, khả năng nhận diện chữ sẽ tăng lên. Khi đọc nhiều, tốc độ đọc sẽ tăng. Khi đã quen, việc đọc Akhar Thrah có thể trở nên tự nhiên giống như đọc tiếng Việt.
Vì vậy, thay vì chỉ nhìn vào thực trạng “người Chăm hiện nay khó đọc Akhar Thrah”, chúng ta cũng nên đặt câu hỏi:
“Có phải người Chăm khó đọc Akhar Thrah vì chữ này quá khó, hay vì chúng ta chưa cung cấp đủ nội dung để họ đọc?”
Đây là một khác biệt rất quan trọng.
- Latin có ưu điểm thực sự và không nên bị phủ nhận
Nói như vậy không có nghĩa là chữ Latin không có giá trị.
Ngược lại, Latin có một ưu điểm rất lớn: khả năng tiếp cận.
Phần lớn người Việt hiện nay đã quen với chữ Latin. Người trẻ sử dụng điện thoại, máy tính và Internet hằng ngày cũng đã quen với bàn phím Latin.
Do đó, việc viết tiếng Chăm bằng Rumi có thể giúp người mới học dễ tiếp cận hơn. Nó cũng có thể hữu ích trong:
- học tiếng Chăm;
- từ điển;
- nghiên cứu ngôn ngữ;
- nhập liệu;
- giao tiếp với người chưa biết Akhar Thrah;
- chuyển tự;
- hỗ trợ phát âm;
- các ứng dụng công nghệ.
Vì vậy, Rumi không phải là thứ cần loại bỏ.
Vấn đề nằm ở chỗ: liệu Rumi có nên trở thành hệ chữ thay thế hoàn toàn Akhar Thrah hay không?
Theo tôi, chưa chắc.
- Một vấn đề đáng chú ý của Latin là sự thiếu thống nhất
Chữ Latin bản thân nó không phải là một hệ thống viết tiếng Chăm duy nhất.
Có thể tồn tại nhiều cách chuyển âm và nhiều quy ước khác nhau. Những người khác nhau có thể sử dụng những cách viết khác nhau để biểu diễn cùng một âm hoặc cùng một từ.
Điều này tạo ra một vấn đề đối với môi trường Internet.
Ví dụ, nếu một từ tiếng Chăm được viết theo nhiều quy ước Latin khác nhau, thì người học có thể phải biết nhiều cách viết. Công cụ tìm kiếm cũng phải xử lý nhiều dạng. Từ điển phải liên kết các dạng khác nhau. Các hệ thống dịch máy và AI cũng phải học cách liên hệ chúng với nhau.
Nói cách khác, Latin không tự động tạo ra sự thống nhất chỉ vì nó là Latin.
Nếu sử dụng Latin cho tiếng Chăm, chúng ta vẫn cần một chuẩn chung được cộng đồng chấp nhận.
Và việc xây dựng một chuẩn như vậy không hề đơn giản.
- Akhar Thrah có một lợi thế quan trọng: nó tạo ra một hệ chữ chung
Akhar Thrah có một lợi thế mà chúng ta không nên bỏ qua: nó là hệ chữ truyền thống của người Chăm và hiện đã có nền tảng để sử dụng trong môi trường kỹ thuật số.
Akhar Thrah đã được đưa vào Unicode, có thể sử dụng trên các thiết bị hiện đại và đã có những phương thức nhập liệu như iCham.
Điều đó có nghĩa là vấn đề kỹ thuật cơ bản của Akhar Thrah trên Internet không còn giống như trước đây.
Vấn đề lớn hơn hiện nay là thiếu nội dung.
Nếu chúng ta có thể tạo ra một kho nội dung Akhar Thrah thật lớn và nhất quán, thì mỗi bài viết mới sẽ đóng góp vào cùng một hệ thống.
Một bài viết hôm nay và một bài viết được tạo ra nhiều năm sau vẫn có thể trở thành một phần của cùng một kho dữ liệu.
Điều này đặc biệt quan trọng trong thời đại AI.
- Akhar Thrah và AI
AI ngày càng phụ thuộc vào dữ liệu.
Một ngôn ngữ có càng nhiều dữ liệu chất lượng cao thì càng có cơ hội được các hệ thống AI hỗ trợ tốt hơn.
Nếu tiếng Chăm chỉ có một lượng nhỏ nội dung trên Internet, AI sẽ khó học được vốn từ, cấu trúc câu, cách sử dụng từ và phong cách diễn đạt của tiếng Chăm.
Ngược lại, nếu chúng ta tạo ra một lượng lớn nội dung tiếng Chăm có chất lượng, được viết và chuẩn hóa tốt, thì những dữ liệu đó có thể trở thành nguồn tài nguyên cho các công nghệ tương lai.
Điều này có thể bao gồm:
- từ điển điện tử;
- công cụ dịch;
- nhận dạng văn bản;
- OCR;
- chuyển văn bản thành giọng nói;
- nhận dạng giọng nói;
- công cụ kiểm tra chính tả;
- bàn phím thông minh;
- AI tạo nội dung tiếng Chăm.
Do đó, việc tạo nội dung Akhar Thrah ngày nay không chỉ phục vụ người đọc hiện tại.
Nó còn có thể là đầu tư dữ liệu cho tiếng Chăm trong tương lai.
- Vậy có nên bỏ Rumi?
Theo tôi là không.
Một lựa chọn tốt hơn là xây dựng mô hình:
Akhar Thrah → hệ chữ nền tảng
Rumi → hệ chuyển tự và hỗ trợ tiếp cận
Tiếng Việt/English → hệ dịch và cầu nối với bên ngoài
Ví dụ, một bài viết có thể được xuất bản bằng Akhar Thrah. Người đọc có thể bôi đen văn bản và chuyển sang Rumi nếu chưa quen với Akhar Thrah.
Như vậy, người mới học không bị loại khỏi hệ thống.
Nhưng đồng thời, Akhar Thrah cũng không bị biến mất khỏi Internet.
Đây là điểm rất quan trọng.
Rumi có thể là cây cầu dẫn người đọc đến Akhar Thrah, thay vì trở thành lý do để Akhar Thrah bị thay thế.
- “Không muốn học Akhar Thrah thì viết Latin cho họ đọc” có thực sự giải quyết vấn đề?
Ở đây cũng cần nhìn vào một thực tế.
Nếu một người không muốn học chữ Chăm, việc chuyển toàn bộ nội dung sang Latin chắc chắn giúp họ đọc dễ hơn.
Nhưng nó không giải quyết được nguyên nhân sâu hơn: người đó vẫn không có động lực học Akhar Thrah.
Nếu mục tiêu chỉ là làm cho một người đọc được một đoạn tiếng Chăm ngay lập tức, Latin có lợi thế.
Nhưng nếu mục tiêu là làm cho Akhar Thrah tiếp tục được sử dụng qua nhiều thế hệ, thì việc thay thế nó bằng Latin có thể tạo ra một vòng lặp ngược:
Ít Akhar Thrah → ít người đọc → ít người viết → càng ít nội dung → Akhar Thrah càng ít xuất hiện → thế hệ sau càng ít cơ hội học.
Vì vậy, nếu muốn phục hồi Akhar Thrah, chúng ta cần phá vòng lặp đó bằng cách tăng lượng nội dung, chứ không chỉ bằng cách thay đổi hệ chữ.
- Vấn đề không phải là “Akhar Thrah hay Latin”, mà là “cái nào giữ vai trò chính?”
Tôi không cho rằng chúng ta cần biến cuộc tranh luận thành một cuộc đối đầu giữa hai hệ chữ.
Cả hai đều có thể có vị trí.
Điều cần quyết định là vai trò của chúng.
Nếu Akhar Thrah là văn bản gốc, Rumi có thể giúp người chưa biết Akhar Thrah tiếp cận.
Nếu một người muốn học tiếng Chăm, họ có thể bắt đầu bằng Rumi rồi tiến tới Akhar Thrah.
Nếu một người đã biết Akhar Thrah, họ có thể đọc bản gốc.
Công nghệ có thể làm cho việc chuyển đổi giữa hai hệ chữ trở nên gần như tức thời.
Khi đó, chúng ta không cần phải hy sinh một hệ chữ để phục vụ hệ chữ còn lại.
- Điều tiếng Chăm cần nhất hiện nay là một đời sống số
Cuối cùng, tôi nghĩ cuộc tranh luận về Akhar Thrah và Latin cần được đặt trong một câu hỏi lớn hơn:
Làm thế nào để tiếng Chăm tiếp tục là một ngôn ngữ sống trong thế kỷ XXI?
Một ngôn ngữ muốn tồn tại không thể chỉ xuất hiện trong sách giáo khoa hoặc trong những dịp văn hóa.
Nó cần xuất hiện trong đời sống.
Cần có người viết bằng tiếng Chăm.
Cần có người đọc bằng tiếng Chăm.
Cần có truyện bằng tiếng Chăm.
Cần có tin tức bằng tiếng Chăm.
Cần có kiến thức bằng tiếng Chăm.
Cần có website, mạng xã hội, từ điển, phần mềm và AI hiểu tiếng Chăm.
Và quan trọng hơn, người trẻ phải nhìn thấy tiếng Chăm như một ngôn ngữ có thể dùng để nói về thế giới hiện đại, chứ không chỉ là ngôn ngữ của quá khứ.
Kết luận
Nếu mục tiêu chỉ là giúp người chưa biết Akhar Thrah tiếp cận tiếng Chăm nhanh hơn, Latin/Rumi rõ ràng có giá trị và nên được phát triển.
Nhưng nếu mục tiêu là bảo tồn và phát huy tiếng Chăm lâu dài, tôi cho rằng không nên thay thế Akhar Thrah bằng Latin.
Thay vào đó, nên xây dựng một mô hình trong đó:
Akhar Thrah là nền tảng.
Rumi là công cụ hỗ trợ.
Công nghệ là cầu nối.
Điều quan trọng nhất lúc này có lẽ không phải là tiếp tục tranh luận xem hệ chữ nào dễ hơn, mà là tạo ra thật nhiều nội dung tiếng Chăm để người Chăm có lý do sử dụng tiếng Chăm mỗi ngày.
Nếu Akhar Thrah có hàng chục nghìn, rồi hàng trăm nghìn bài viết trên Internet, việc đọc nó sẽ không còn là một kỹ năng chỉ được học trong lớp rồi bỏ quên. Nó sẽ trở thành một kỹ năng được duy trì bằng chính đời sống hằng ngày.
Và nếu Rumi có thể giúp những người chưa đọc được Akhar Thrah tiếp cận kho nội dung đó, thì hai hệ chữ hoàn toàn có thể cùng tồn tại.
Không nhất thiết phải chọn giữa Akhar Thrah và Latin. Điều chúng ta cần lựa chọn là: Akhar Thrah có tiếp tục được sống trong đời sống hiện đại hay không.
Leave a Reply