Một cách nhìn từ thực tiễn sống của người Chăm.

Gần đây, có quan điểm cho rằng “Bani” không phải là một tôn giáo độc lập, mà chỉ là một dạng bản địa hóa của Hồi giáo. Lập luận này thoạt nhìn có vẻ chặt chẽ, khi dựa trên các tiêu chí quen thuộc của Tôn giáo học như: phải có giáo lý hoàn chỉnh, tín điều rõ ràng, thiết chế tôn giáo ổn định. Tuy nhiên, chính sự “chặt chẽ” ấy lại bộc lộ một hạn chế căn bản: áp đặt một khuôn mẫu cứng nhắc lên một thực thể văn hóa vốn hình thành trong một bối cảnh hoàn toàn khác.

Trước hết, cần nói rõ rằng các tiêu chí như giáo lý hệ thống, thần học hoàn chỉnh hay giáo luật chặt chẽ không phải là thước đo phổ quát cho mọi tôn giáo. Những tiêu chí này chủ yếu được xây dựng từ kinh nghiệm nghiên cứu các tôn giáo Abrahamic như Hồi giáo hay Kitô giáo. Nếu lấy đó làm chuẩn duy nhất, thì rất nhiều hệ tín ngưỡng lớn của nhân loại sẽ bị loại khỏi phạm trù “tôn giáo”. Shinto của Nhật Bản không có giáo lý hệ thống; Hindu giáo trong phần lớn lịch sử của nó không có một thần học thống nhất; các tín ngưỡng dân gian Đông Á vận hành chủ yếu bằng nghi lễ chứ không bằng kinh điển. Không ai vì thế mà phủ nhận chúng là tôn giáo. Vậy thì không có lý do gì để áp dụng một tiêu chuẩn hẹp như vậy để loại trừ Bani.

Một sai lầm khác trong lập luận phủ nhận tính độc lập của Bani là việc đồng nhất nguồn gốc với bản chất hiện tại. Đúng là Bani có liên hệ lịch sử với Hồi giáo. Nhưng từ “liên hệ” đến “đồng nhất” là một bước nhảy logic không thể chấp nhận. Lịch sử tôn giáo cho thấy vô số trường hợp một truyền thống ban đầu tách ra và phát triển thành một hệ thống hoàn toàn khác. Phật giáo, khởi nguồn từ Ấn Độ, khi sang Trung Hoa hay Nhật Bản đã biến đổi sâu sắc đến mức không thể xem là một bản sao của hình thái ban đầu. Kitô giáo, dù xuất phát từ Do Thái giáo, lại trở thành một tôn giáo riêng biệt với thần học và thực hành khác hẳn. Nếu chỉ dựa vào nguồn gốc để phủ nhận tính độc lập, thì chính những tôn giáo lớn nhất thế giới cũng không thể đứng vững như những thực thể riêng biệt.

Tuy nhiên, điểm yếu lớn nhất của quan điểm nói trên không nằm ở lý thuyết, mà ở chỗ nó không phản ánh đúng thực tế sống của cộng đồng Chăm Bani. Trong đời sống nghi lễ, người Chăm Bani không thực hành một hệ thống độc thần theo nghĩa Hồi giáo chính thống. Họ duy trì những nghi lễ mang tính bản địa rõ rệt như Rija Nagar, một lễ thức mở đầu năm mới theo lịch Chăm với nội dung cúng “Yang klak” và “Yang biruw” hoàn toàn không tồn tại trong hệ thống nghi lễ của Islam. Bên cạnh đó là các nghi lễ như cúng đất đầu năm (éw tanah), nơi con người thiết lập lại mối quan hệ với đất đai, tổ tiên và các lực lượng siêu nhiên gắn với không gian cư trú. Những nghi lễ này không chỉ là hình thức, mà còn là cấu trúc nền tảng của đời sống tinh thần, nơi lịch sử, ký ức cộng đồng và thế giới quan được tái hiện và truyền nối qua nhiều thế hệ.

Trong chính các nghi lễ ấy, có thể thấy rõ một đặc điểm cốt lõi: sự dung hợp không loại trừ. Người Chăm Bani có thể mời Allah (Po Auluah), đồng thời mời Yang Po Yang Ama (Shiva), Po Ina Nagar (vị mẫu thần bản địa), cùng với Nabi Muhammad và các thiên sứ. Không tồn tại một nguyên tắc độc thần tuyệt đối, cũng không có sự phủ nhận lẫn nhau giữa các hệ biểu tượng thiêng. Mỗi vị thần, mỗi thực thể linh thiêng được mời về với một chức năng riêng, trong một trật tự mang tính bổ sung hơn là đối kháng. Điều này phản ánh một thế giới quan đa tầng, nơi các lớp tín ngưỡng khác nhau cùng tồn tại và tương tác trong một chỉnh thể thống nhất.

Chính cấu trúc dung hợp này cho thấy Bani không còn vận hành theo logic của Hồi giáo chính thống, vốn đặt nền tảng trên nguyên tắc độc thần tuyệt đối và sự loại trừ các hệ tín ngưỡng khác. Khi một hệ thống cho phép đồng thời tồn tại Allah bên cạnh Shiva, Po Ina Nagar và các nhân vật thiêng khác, thì về bản chất, nó đã vượt ra khỏi khuôn khổ của Islam để trở thành một thực thể tín ngưỡng khác biệt. Đây không phải là sự “sai lệch” hay “chưa hoàn chỉnh”, mà là kết quả của một quá trình tiếp biến văn hóa lâu dài, trong đó cộng đồng chủ động tái cấu trúc các yếu tố ngoại lai để phù hợp với nền tảng bản địa của mình.

Vì vậy, việc xem Bani chỉ như một “biến thể” của Hồi giáo là một sự giản lược không phù hợp với thực tế. Một hệ thống tín ngưỡng có nghi lễ riêng, thế giới quan riêng và cấu trúc biểu tượng riêng, đặc biệt khi nó không tuân theo nguyên lý cốt lõi của tôn giáo gốc cần được nhìn nhận như một thực thể độc lập trong đời sống tôn giáo. Không phải vì nó tách biệt hoàn toàn về nguồn gốc, mà vì trong thực hành, nó đã trở thành một hệ thống khác.

Hơn nữa, đời sống tôn giáo của người Chăm Bani không vận hành dựa trên kinh điển mà dựa trên nghi lễ, ký ức và truyền thống cộng đồng. Chính trong các nghi lễ, lịch sử được kể lại, các vị tiền nhân được tưởng nhớ, và trật tự thế giới được tái khẳng định. Nếu chỉ tìm kiếm “giáo lý” theo nghĩa văn bản mà bỏ qua không gian nghi lễ, thì sẽ không bao giờ hiểu được bản chất của hệ thống này. Đây là một hạn chế phổ biến của cách tiếp cận thuần văn bản: nó nhìn thấy chữ nghĩa, nhưng không nhìn thấy đời sống.

Cũng cần nói thêm rằng việc hạ thấp yếu tố “tự nhận thức cộng đồng” là một thiếu sót nghiêm trọng. Trong nghiên cứu hiện đại, bản sắc không phải là thứ được áp đặt từ bên ngoài, mà được hình thành từ chính cách một cộng đồng sống và hiểu về mình. Nếu một cộng đồng duy trì hệ thống nghi lễ riêng, thế giới quan riêng, và không tự xem mình thuộc hoàn toàn vào bất kỳ tôn giáo nào khác, thì việc phủ nhận tính độc lập của họ không còn là một kết luận khoa học, mà là một sự áp đặt.

Cuối cùng, cần nhìn nhận rằng các nghiên cứu trước đây, đặc biệt là từ các học giả phương Tây, dù có giá trị tư liệu, nhưng không phải là chân lý tuyệt đối. Phần lớn các nghiên cứu này được thực hiện từ góc nhìn bên ngoài, trong thời gian ngắn, và không phải lúc nào cũng thâm nhập sâu vào đời sống nội tại của cộng đồng. Khi những quan sát bề mặt được biến thành kết luận bản chất, thì sai lệch là điều khó tránh khỏi.

Từ tất cả những điều trên, có thể thấy rằng việc khẳng định “Bani không phải là một tôn giáo độc lập” là một kết luận vội vàng, dựa trên những tiêu chí chưa phù hợp và một cách nhìn chưa đầy đủ. Bani, trong thực tế, là kết quả của một quá trình tiếp biến lâu dài, nơi các yếu tố Hồi giáo, bản địa và các lớp văn hóa khác hòa quyện vào nhau, tạo thành một hệ thống tín ngưỡng có đời sống riêng, logic riêng và bản sắc riêng.

Vì vậy, thay vì cố gắng xếp Bani vào một khuôn mẫu có sẵn, có lẽ cần một cách tiếp cận linh hoạt hơn: nhìn nhận nó như một thực thể tôn giáo bản địa hóa đã trưởng thành, không còn phụ thuộc vào nguồn gốc ban đầu, mà tồn tại như một phần không thể tách rời của đời sống văn hóa Chăm.

Paka Raja